Urartular
1/12/2007 -Kategori: Uygarliklar
Urartular
Urartuların, Başkenti Tuşpa
(Van) idi. Urartu
Devleti en güçlü döneminde (M.Ö 8-7.yy), günümüzdeki Doğu
Anadolu, Kuzeybatı İran, Irak'ın
küçük bir bölümü ile kuzeyde Aras Vadisi'ne
egemendi.
Devletin başkenti Doğu Anadolu'da Van Gölü'nün doğu kıyısında yer almaktaydı;
daha geç dönemlerdeki adıyla Tosp, Urartucadaki Tuşpa'ya dayanmaktadır. Van
Gölü denizden
Urartu yerleşim bölgesinin sınırlarını, batıda Karasu-Fırat, kuzeyde Kuzey
Ermenistan dağları, doğuda İran Azerbaycanı'ndaki Savalan Dağları, güneyde ise
Zagros Dağları'yla birleşen Doğu Toroslar oluşturur.
Efsanevi Ağrı Dağı (Ermenicedeki adıyla Masis) bu dağlık bölgenin orta
noktasındadır. İncil'deki masoretik ünlüleştirmeden ötürü bu dağ, Urartu adının
rrt ünsüzleriyle yazılması sonucu "Ararat" adını almıştır.
|
Kronoloji
Urartu adına ilk kez M.Ö XIII. yy'da Assur
yazıtlarında Uruatri biçiminde rastlanır. Bu belgelerden anlaşıldığına göre M.Ö
XIII yy ile IX. yy arasında Uruatri ve Nairi gibi toplumlar Doğu Anadolu'da
beylik ve aşiretler halinde yaşamaktaydılar.
Krallık M.Ö IX. yy ortasında I. Sarduri ile
ilan edilir. İlk Urartu yazıtı ve Van Kalesi'ndeki ilk anıtsal mimari bu
krala aittir. M.Ö VII. yy'daki en güçlü krallardan biri olan II. Rusa'dan sonra
ise gittikçe zayıflamış ve M.Ö VI. yy başlarında tarih sahnesinden çekilmiştir.
Urartu krallarının sıradüzeni ve tarihlendirilmesi, daha iyi belgelendirilmiş
Assur kralları listesi ile kurulabilen paralellikler yardımıyla sağlıklı hale
getirilebilmektedir.
Kazılarla İncelenmiş
Önemli Merkezler
Van Kalesi (Tuşpa): Başkent, stadel ve aşağı
şehirden oluşuyor. Stadelde yöneticilerin oturduğu saraylar, tapınak, anıtsal
kaya mezarları gibi yapılar var. Aşağı şehirde halkın oturduğu sivil yapılar
vardı.
Aşağı ve Yukarı Anzaf: Yukarı Anzaf’ta Haldi
tapınağı, büyük depolar ve surlar
Çavuştepe (Sardurihinili): Büyük bir saray yapısı,
Haldi ve Irmuşini tapınakları, depolar, atölyeler ve surlar
Toprakkale (Qilbani önündeki Rusahinili): Haldi tapınağı
Ayanıs (Eiduru önündeki Rusahinili): Tapınak, depolar, surlar,
aşağı şehir
Karagündüz: Höyükte sivil yerleşme,
mezarlıkta içinde 80’i bulan sayıda gömü olan 9 oda mezar
Altıntepe: Başkent Tuşpa’nın
mezarlığı
Dilkaya: Höyükte sivil yerleşme, mezarlıkta 3
sandık-oda mezar, küp mezarlar ve kum mezarlar
Altıntepe/Erzincan: Tapınak, yönetici
yapıları, oda mezarlar
Habibuşağı (Tumeişki)/Elazığ: Sınır kalesi, mezarlar,
en batıdaki Urartu yazıtı
Giyimli: Mezarlık ve giyimli ev planları mevcuttur
Kefkalesi: Saray, tapınak
Kayalıdere: Kale, tapınak, kaya
mezarları
Iğdır: Mezarlık
Oşakan/Ermenistan:
Arin-Berd (Erebuni):
Armavir-Blur (Argiştihinili):
Karmir Blur (Teişeba URU)
Horom
Bastam (Rusai URU.TUR)
Haftavan Tepe
Hasanlu:
Urartular, yönetim merkezi, kale, barajlar, sulama kanalları, anıtsal kaya
mezarları gibi inşa programları yürüttükleri ve merkezi bölgeyle sıkı bağlar
oluşturdukları bölgelerin çok uzaklarına, yerel beylerin, kabilelerin yaşadığı
topraklara da sık sık sefer yapmış ve buralarda yazıt dikmişlerdir. Bu gelenek
komşuları Assur’dan da bilinmektedir.
Yazıtlar daha çok başkent Tuşpa ve Van Gölü havzasından gelmektedir. Batıda
Fırat kıyısında İzoli (II. Sarduri), kuzeyde Taşköprü (II.Sarduri), Hanak
(I.Argişti), Kanlıca (I.Argişti) ve Gulidzan (I.Argişti), güneydoğuda Urmiye
Gölü'nün güneyine dağru İran'da Kelişin (İşpuini-Minua), Topzava (I.Rusa),
Taştepe (Işpuini-Minua) ile doğuda Erdebil'in güneyinde Naşteban ve Razliq
tarafından çevrelenen geniş bölgede yazıt dikmişlerdir.
Din ve Tanrılar
Van/ Meher Kapı anıtındaki yazıta göre,
Urartuların inandığı, kutsadığı ve adlarına belirli dönemlerde kurban kestiği 79
tanrı, tanrıça ve tanrısal özellik bulunmaktadır. Bunlardan ilk üç sırayı
Haldi, Teişeba ve Şivini paylaşır. Haldi - (Eşi Bagbartu/ Bagmaştu/ Arubani)
Urartuların baştanrısı idi. İsim olarak kökeni XIII. yy Assur yazıtlarına kadar
inmektedir. En büyük tapınağı Muşaşir'de idi. Teişeba (Fırtına tanrısı) Hurri
kökenlidir ve Hititlerde Teşup ile aynı tanrı olmalıdır. Şivini de (Güneş
tanrısı) Hurri kökenlidir. Hititlerdeki Şimegi'nin karşılığıdır.
Urartular büyük merkezlerde tanrıları için
kule tipi tapınaklar ve açık alanlardaki kayalara kapı görünümlü kutsal nişler
yapmışlardı.
Ölü Gömme
Urartu'da yakarak veya yakmadan gömü
yapılmaktaydı. Yönetici kesim ve olasılıkla aileleri büyük kale ve merkezlerin
yakınındaki çok odalı kaya mezarlarına birlikte, diğerleri ise sosyal
statülerine göre toprak altına inşa edilen oda mezarlara, basit toprak
mezarlara veya yakılarak urne adı verilen küplere gömülmekteydiler. Merkezde
Van Kalesi, batıda Palu, Mazlazgirt ve Altıntepe'de, kuzeyde Aras Nehri'nin
güney bölgesinde, doğuda Sangar (İran'da Bastam'ın kuzeyi) gibi önemli yönetim
merkezlerinin yakınında çok odalı kaya mezarları bulunmaktadır. Dilkaya,
Karagündüz ve Yoncatepe'de ise soyulmadan günümüze ulaşmış, içinde birden çok
gömü bulunan yeraltı oda mezarları incelenmiştir.
Siyasal ve Kültürel
İlişkiler
Urartu tarihinin önemli bir bölümü
güneydeki büyük düşman Assur ile mücadeleye odaklanmıştır. Ayrıca Menua
döneminden itibaren kuzeyde yerel Diauehi Krallığı (Erzurum çevresinde) ve
mahalli beylikler üzerine, güneybatıda Hate (Malatya çevresi), güneydoğuda ise
Kuzeybatı İran’a; I. Argişti döneminde Hate - Tabal (Tuate'nin ülkesi); II.
Sarduri Melitia, Qumaha (Adıyaman bölgesinde) ve kralı Kuştaşpili; II. Rusa ise
Hate, Halitu ve Muşki üzerine sefer yapmışlardır.
Urartu Krallığı'nda çivi yazısı, yıllık
sefer yapma, ölçü sistemi, krali unvanlar, stel dikme, savaş taktikleri, nüfus
nakilleri, resim, süsleme ve kabartma sanatı gibi uygulamalar, Assur etkili
olarak gelişmiştir. Mimari, sorguçlu miğferler, kazanlardaki siren eklentileri,
hiyeroglif yazısı, yakarak gömme, fildişi sanatı gibi dallar ise Kuzey
Suriye'den etkiler almıştır. Bronz levhalar üzerindeki bezemelerde Assur etkisi
yanında Geç Hitit izleri de görülmektedir. Bütün bu etkiler Urartu insanı ve
zorlu coğrafyasıyla bütünleşerek yeni biçimler almış ve Urartu sanatını
oluşturmuştur.
Çanak-Çömlek Sanatı
Devletin kuruluşu ile birlikte ortaya
çıkmış gözüken parlak kırmızı astarlı çanak-çömlek grubu yönetim merkezi ve
önemli Urartu kalelerinde bulunmaktadır. Halkın ürettiği yöresel ve geleneksel
mallar da kullanılmaya devam etmiştir.
Kaynaklar
Urartular hakkındaki değerlendirmeler,
birkaç kaynaktan gelen verilerle yapılır. Assur yazıtları özellikle erken
dönemleri için önemli kaynak grubunu oluşturur. M.Ö. XIII-IX. yy arasındaki
krallık öncesi dönem genellikle bu kaynaklardan anlaşılmaya çalışılır. M.Ö. IX.
yy ortaları ile VI. yy arasındaki krallık dönemi ise kayalara kazdırılan Urartu
krali yazıtları, az sayıda çivi yazılı kil tablet ile Assur yazıtları ve
Arkeolojik bulgular birleştirilerek ortaya konabilir. Büyük kent ve kalelerdeki
görkemli mimarlık kalıntıları, maden eserler ve zengin diğer buluntular bu
uygarlığı günümüze taşımaktadır.